Kush Vendos Legjitimitetin Politik në Shqipëri? Dhe Kush e Qeveris Shqipërinë?
Heqja e shpalljes "non grata" të Sali Berishës nga Shtetet e Bashkuara ngre një pyetje më të madhe se fati i një politikani të vetëm: pse gjykimet e huaja vazhdojnë të formësojnë legjitimitetin politik në një demokraci sovrane?
Kush Vendos Legjitimitetin Politik në Shqipëri? Dhe Kush e Qeveris Shqipërinë?
Heqja e shpalljes "non grata" të Sali Berishës nga Shtetet e Bashkuara ngre një pyetje më të madhe se fati i një politikani të vetëm: pse gjykimet e huaja vazhdojnë të formësojnë legjitimitetin politik në një demokraci sovrane?
Nga Spartak Fikaj
Në maj të vitit 2021, një nga gjykimet politike më me pasoja në Shqipëri nuk u dha nga një gjykatë shqiptare, nuk u dha nga Kuvendi i Shqipërisë dhe nuk u dha nga votuesit shqiptarë. Ai erdhi nga Uashingtoni. Kur Shtetet e Bashkuara shpallën ish-presidentin dhe ish-kryeministrin Sali Berisha, si dhe familjen e tij të ngushtë, sipas nenit 7031(c) të kuadrit amerikan kundër korrupsionit të Departamentit të Shtetit, vendimi u përhap në politikën shqiptare me një forcë që pak institucione vendase mund ta rivalizonin. Shpallja nuk kufizoi vetëm udhëtimet. Ajo përçau partinë më të madhe opozitare të vendit, ndryshoi aleancat politike, riformësoi betejat për lidershipin dhe u kthye në një simbol përmes të cilit shumë shqiptarë interpretuan çështje më të gjera si korrupsioni, llogaridhënia, sovraniteti dhe legjitimiteti demokratik.
Pesë vite më vonë, Uashingtoni ka ndryshuar në heshtje drejtim. Shtetet e Bashkuara kanë dhënë përjashtime që heqin kufizimet e vendosura ndaj Berishës dhe familjes së tij, duke përmendur atë që Departamenti i Shtetit e përshkruan si një "interes kombëtar bindës". Megjithatë, pyetja më e rëndësishme që ngrihet nga ky ndryshim nuk është nëse Berisha mund të hipë sërish në një avion drejt Nju Jorkut apo Uashingtonit. Pyetja është pse gjykimi i një qeverie të huaj mbarti një peshë kaq të jashtëzakonshme në jetën politike shqiptare dhe çfarë na tregon kjo për natyrën ende të papërfunduar të tranzicionit demokratik të Shqipërisë.
Për dekada me radhë, marrëdhënia midis Shqipërisë dhe Shteteve të Bashkuara ka zënë një vend unik në kulturën politike të vendit. Asnjë fuqi e huaj nuk gëzon nivele të krahasueshme besimi mes shqiptarëve. Mbështetja amerikane gjatë krizës së Kosovës, përkrahja e vazhdueshme për integrimin euro-atlantik të Shqipërisë dhe roli afatgjatë i Uashingtonit si partner strategjik kanë krijuar një realitet politik ku deklaratat që burojnë nga qeveria amerikane shpesh mbartin një autoritet moral që shkon përtej rëndësisë së tyre formale diplomatike. Ky ndikim ka kaluar shpesh kufijtë e politikës së jashtme dhe ka hyrë në arenën e politikës së brendshme, ku qëndrimet amerikane kanë formësuar perceptimet publike, strategjitë politike dhe madje edhe garat për lidership.
Shpallja e Berishës ishte ndoshta shembulli më i qartë i këtij fenomeni. Kur Departamenti i Shtetit akuzoi ish-liderin shqiptar për përfshirje në korrupsion të konsiderueshëm, vendimi e tejkaloi menjëherë fushën e tij ligjore. Ai u shndërrua në një instrument politik. Kundërshtarët e trajtuan si provë se Berisha nuk zotëronte më legjitimitetin e nevojshëm për të udhëhequr opozitën. Mbështetësit e tij e panë si një ndërhyrje të papranueshme të huaj në politikën e brendshme. Ajo që pasoi nuk ishte thjesht një mosmarrëveshje për të ardhmen e një politikani, por një debat themelor mbi atë se kush e zotëron autoritetin për të përcaktuar legjitimitetin politik në Shqipëri.
Pasojat ishin të thella. Partia Demokratike hyri në një nga periudhat më të trazuara të historisë së saj. Vendimi i Lulzim Bashës për të përjashtuar Berishën nga grupi parlamentar shkaktoi një konflikt që përfundimisht e ndau partinë në kampe rivale. Kjo betejë konsumoi vite të tëra energjie opozitare dhe i shndërroi mosmarrëveshjet e brendshme në një luftë ekzistenciale për drejtimin e ardhshëm të partisë. Në thelb të saj qëndronte një pyetje e thjeshtë, por politikisht shpërthyese: a duhet që forca më e madhe opozitare në Shqipëri të organizohet rreth preferencave të anëtarësisë së saj apo rreth pritshmërive të aleatit të saj më të rëndësishëm ndërkombëtar? Përgjigjja rezultoi më e ndërlikuar sesa shumëkush priste. Pavarësisht peshës së presionit amerikan, Berisha nuk u zhduk nga jeta politike. Përkundrazi, ai gradualisht rivendosi kontrollin mbi Partinë Demokratike, mposhti sfiduesit e brendshëm dhe u rikthye në qendër të skenës politike shqiptare. Ky rezultat nxori në pah një realitet të pakëndshëm që shpesh anashkalohet në debatet mbi ndikimin e huaj. Presioni i jashtëm mund të formësojë zhvillimet politike. Ai mund të ndryshojë nxitjet, të ndikojë narrativat dhe të prekë sjelljen institucionale. Por ai nuk mund të zëvendësojë domosdoshmërisht legjitimitetin politik që buron nga brenda vendit. Në disa raste, ai madje mund të forcojë ata që synon të margjinalizojë, duke u dhënë mundësinë të paraqiten si viktima të ndërhyrjes së jashtme.
Ky paradoks qëndron në zemër të historisë së Berishës. Shtetet e Bashkuara zotëronin ndikim të mjaftueshëm për të shkaktuar një tërmet politik brenda opozitës shqiptare. Por nuk zotëronin ndikim të mjaftueshëm për ta larguar Berishën nga politika shqiptare. Ky dallim ka rëndësi sepse zbulon kufijtë e fuqisë së huaj, edhe në vende ku aktorët ndërkombëtarë gëzojnë prestigj të jashtëzakonshëm.
Prandaj, ndryshimi i fundit i qëndrimit nga Uashingtoni ngre pyetje që shkojnë shumë përtej një individi të vetëm. Departamenti i Shtetit nuk ka shpjeguar publikisht se çfarë ndryshoi midis viteve 2021 dhe 2026. Akuzat që shërbyen si bazë për shpalljen fillestare nuk janë tërhequr zyrtarisht. Çështja e korrupsionit që përfshin Berishën në Shqipëri mbetet e pazgjidhur. Mbretëria e Bashkuar vazhdon të mbajë kufizime ndaj tij. Megjithatë, Uashingtoni argumenton tani se heqja e kufizimeve i shërben një interesi kombëtar bindës.
Gjuha diplomatike rrallëherë është e rastësishme. Vetë kjo frazë kërkon shqyrtim, sepse sugjeron se konsideratat më të gjera strategjike mund të kenë tashmë më shumë peshë sesa vlera simbolike e ruajtjes së kufizimeve. Nëse këto konsiderata lidhen me stabilitetin rajonal, dinamikat më të gjera të Ballkanit, ndryshimin e prioriteteve të politikës së jashtme apo faktorë të tjerë, mbetet e paqartë. Ajo që është e qartë është se ky vendim pasqyron marrëdhënien gjithnjë e më komplekse midis diplomacisë së bazuar në vlera dhe pragmatizmit gjeopolitik.
Ky kompleksitet bëhet edhe më i dukshëm kur shihet në sfondin e polemikave të fundit që kanë përfshirë marrëdhëniet shqiptaro-amerikane. Pak raste kanë tronditur besimin publik aq shumë sa afera Charles McGonigal. Ish-zyrtari i lartë i kundërzbulimit në FBI pranoi fajësinë në Shtetet e Bashkuara për akuza që lidhen me marrëveshje financiare të fshehura dhe kontakte të padeklaruara me aktorë të huaj. Dokumentet gjyqësore zbuluan lidhje me interesa biznesi të lidhura me Shqipërinë dhe takime që kishin të bënin me zhvillime politike në rajon. Megjithëse nuk ekziston asnjë provë që e lidh drejtpërdrejt çështjen McGonigal me shpalljen ose heqjen e kufizimeve ndaj Berishës, skandali ndryshoi thellësisht perceptimet publike mbi ndikimin, aksesin dhe ndërthurjen mes politikës dhe shërbimeve të inteligjencës.
Për shumë shqiptarë, afera McGonigal solli një nivel të ri skepticizmi në debatet mbi ndërhyrjen e huaj dhe ndikimin politik. Ajo nuk i zhvlerësoi vendimet e mëparshme amerikane. As nuk provoi ekzistencën e axhendave të fshehta. Megjithatë, ajo tregoi se marrëdhëniet ndërkombëtare janë shpesh më të ndërlikuara sesa sugjerojnë narrativat publike. Supozimi se gjykimet e huaja ekzistojnë plotësisht jashtë llogaritjeve politike u bë më i vështirë për t'u mbrojtur.
Në të njëjtën kohë, edhe vetë Shqipëria po ndryshon. Brezi politik që doli nga rënia e komunizmit vazhdon të dominojë jetën publike. Si Sali Berisha ashtu edhe kryeministri Edi Rama mbeten figura përcaktuese të politikës shqiptare, ndonëse përfaqësojnë epoka dhe tradita të ndryshme politike. Megjithatë, segmente gjithnjë e më të mëdha të publikut duken të zhgënjyera nga një sistem politik që vazhdon të rrotullohet rreth individëve dhe jo institucioneve. Protestat e fundit lidhur me korrupsionin, qeverisjen, polemikat mjedisore dhe projektet e mëdha të zhvillimit kanë pasqyruar këtë pakënaqësi më të gjerë. Veçanërisht i dukshëm ka qenë kundërshtimi publik ndaj projekteve të propozuara të investimit të lidhura me Jared Kushner, dhëndrin e ish-Presidentit amerikan Donald Trump. Protestuesit kanë ngritur shqetësime mbi transparencën, mbrojtjen e mjedisit dhe llogaridhënien politike. Një slogan i dëgjuar vazhdimisht gjatë protestave — “Rama në burg, Berisha në burg” — pasqyron një ndjenjë që shkon përtej besnikërive tradicionale partiake. Për shumë shqiptarë të rinj, çështja kryesore nuk është më zgjedhja mes kampeve rivale politike, por vënia në pikëpyetje e një sistemi që duket i paaftë të rinovohet.
Ky tension brezash mund të rezultojë përfundimisht më i rëndësishëm se çdo polemikë individuale politike. Më shumë se tri dekada pas rënies së komunizmit, Shqipëria vazhdon të përballet me një tranzicion që mbetet i papërfunduar. Institucionet demokratike janë forcuar në shumë drejtime, por politika mbetet shpesh tepër e personalizuar. Besimi publik tek institucionet shpesh mbetet pas besimit tek individët. Ndryshimet në udhëheqje ndodhin më pak përmes rinovimit të brezave dhe më shumë përmes betejave të gjata mes figurave të konsoliduara politike.
Në këtë sfond, episodi Berisha shndërrohet në një rast studimor të sfidës më të gjerë me të cilën përballet demokracia shqiptare. Ai zbulon një sistem politik në të cilin miratimi i huaj mund të ketë një rëndësi të jashtëzakonshme të brendshme, por ku realitetet politike vendase vazhdojnë t’i rezistojnë kontrollit të jashtëm. Ai demonstron si ndikimin, ashtu edhe kufijtë e aktorëve ndërkombëtarë. Mbi të gjitha, ai nxjerr në pah pyetjen ende të pazgjidhur se nga buron në fund të fundit legjitimiteti politik.
A mund të mbështetet një demokraci sovrane tek qeveritë e huaja për të legjitimuar ose delegjitimuar liderët e saj politikë? A duhet që shpalljet diplomatike të kenë pasoja praktike më të mëdha sesa proceset institucionale vendase? A mund të forcohet llogaridhënia demokratike përmes presionit të jashtëm, apo një presion i tillë rrezikon të dobësojë institucionet lokale duke nxitur varësinë nga gjykimet e huaja?
Këto pyetje shtrihen përtej Shqipërisë. Në të gjithë Ballkanin Perëndimor, qeveritë dhe lëvizjet opozitare veprojnë brenda një mjedisi kompleks të formësuar nga organizatat ndërkombëtare, qeveritë e huaja, rrjetet e donatorëve, partneritetet e sigurisë dhe konkurrenca gjeopolitike. Pushtimi rus i Ukrainës e ka intensifikuar më tej rëndësinë strategjike të rajonit. Shqetësimet e NATO-s, zgjerimi i Bashkimit Evropian, siguria energjetike, investimet e huaja dhe konkurrenca me Rusinë dhe Kinën po ndikojnë gjithnjë e më shumë në vendimmarrjen politike në Evropën Juglindore.
Në rrethana të tilla, konsideratat gjeopolitike ndërthuren në mënyrë të pashmangshme me vlerat demokratike. Qeveritë ndjekin stabilitetin duke promovuar njëkohësisht reforma. Interesat strategjike bashkëjetojnë me axhendat kundër korrupsionit. Prioritetet diplomatike ndryshojnë në përgjigje të realiteteve të reja. Sfida qëndron në garantimin që këto ndryshime të mos minojnë besimin publik tek parimet që synojnë të mbrojnë.
Prandaj, heqja e kufizimeve ndaj Berishës përfaqëson më shumë sesa një fitore apo humbje personale politike. Ajo shërben si një pasqyrë që reflekton tensione më të thella brenda shoqërisë shqiptare dhe brenda marrëdhënies më të gjerë midis demokracive të vogla dhe partnerëve të tyre të fuqishëm ndërkombëtarë. Ajo nxjerr në pah ndikimin e vazhdueshëm të aktorëve të huaj, ndërkohë që ekspozon njëkohësisht qëndrueshmërinë e forcave politike vendase. Ajo demonstron se si vendimet ndërkombëtare mund të formësojnë politikën kombëtare, por gjithashtu zbulon kufijtë e këtij ndikimi.
Në fund të fundit, mësimi më i rëndësishëm mund të jetë se e ardhmja demokratike e Shqipërisë nuk mund të përcaktohet në Uashington, Bruksel, Londër apo në ndonjë kryeqytet tjetër të huaj. Partneritetet ndërkombëtare kanë rëndësi. Aleancat strategjike kanë rëndësi. Mbështetja e huaj ka rëndësi. Por legjitimiteti demokratik afatgjatë mund të buronte vetëm nga institucione që gëzojnë besimin e qytetarëve, nga një konkurrencë politike e qeverisur nga rregulla dhe jo nga individë, si dhe nga një hapësirë publike e aftë të mbajë përgjegjës të gjithë liderët, pavarësisht nëse ata gëzojnë apo jo miratimin e aktorëve të huaj.
Verdikti amerikan ka ndryshuar.
Sfida më e thellë mbetet.
E ardhmja e Shqipërisë nuk do të vendoset nga ndalimet e udhëtimit, përjashtimet diplomatike, shpalljet “non grata” apo gjykimet e huaja.
Ajo do të përcaktohet nga fakti nëse vendi mund ta përfundojë më në fund kalimin nga një politikë e dominuar nga personalitetet drejt një demokracie të mbështetur mbi institucione.
Kjo është një pyetje të cilës asnjë qeveri e huaj nuk mund t’i japë përgjigje.
Vetëm shqiptarët munden.
Shënim: Temat e ndikimit të huaj, llogaridhënies politike dhe marrëdhënieve shqiptaro-amerikane të trajtuara në këtë artikull lidhen me kërkimet e paraqitura në librin Korrupsioni në Nivelet më të Larta: Shqipëri/SHBA/Rusi – E Vërteta Tronditëse pas Skandalit Rama-McGonigal nga Spartak Fikaj.
